رشيد الدين فضل الله همدانى
پيشگفتار 26
جامع التواريخ ( تاريخ افرنج و پايان قياصره ) ( فارسى )
محدود است ، و گاهى هم به رسم وقايعنگاران قرون وسطاى اروپا به شرح جزئيّاتى مبادرت گرديده است كه برخى از آنها از لحاظ تاريخى داراى اهميّت بسيار است ، در حالى كه بعضى ديگر ذكر وقايع عجيب و يا داستان و افسانه مىباشد ، حتّى در اين مورد هم سخن رشيد الدّين چنان موجز و مختصر و مقطّع است كه بدون مدد از منابع اروپايى مربوط بدان ، فهم بسيارى از آن دشوار بل محال مىباشد . با اينكه تاريخ فرنگ رشيد الدّين از حيث مطالب جالب بسيار غنى است ، بايد به طور كلّى اذعان كرد كه از آن از نظر تاريخى بندرت مطلب تازه يا مجهولى كه براى تحقيق در تاريخ قرون وسطاى اروپا مفيد باشد به دست مىآيد ، معذلك اين كتاب در نظر محقّقين به خوبى افكار و تصوّراتى را كه مسلمانان متمدّن قرن چهاردهم ميلادى ( هشتم هجرى ) دربارهء جهان داشتند نمايان مىكند ، و اين تصوير با وضوح كامل نشان مىدهد كه در مقام مقايسه ، منظر مسلمانان آن عصر در جغرافيا و تاريخ به مراتب از نظر اروپائيان فراختر و گشادهتر بوده است . مأموريّت علمى رشيد الدّين فضل اللّه امرى كاملا تازه و بىسابقه بود ، زيرا كه مقصود از آن گردآورى تاريخ عالم كه تا آن زمان در عالم اسلام محدود به نگاشتن تاريخ ملل اسلامى بود نبود ، بلكه غرض تدوين تاريخى بود كه شامل سه ملّت بزرگ قارهء اوراسيا هم كه هر كدام تمدّن خاصّى داشتند باشد . هر چند در طى قرون گذشته عالم اسلام بر خصوصيّات بسيارى از اين ملل در موضوعات فرهنگى و تاريخى و جغرافيايى اطّلاع يافته بود ، اما تا آن زمان هرگز كسى به تدوين تاريخ آنها با شيوهاى صحيح نپرداخته بود . و به اين جهت نقشه و نيّت رشيد الدّين مبنى بر استفاده از منابع اصلى تاريخ ممالك مورد بحث و مشاوره و همكارى با دانشمندان مطّلع به موضوع نه فقط شاهد مؤثّرى از روح پيشرو و مترقّى زمان او بود ، بلكه